Edebiyat Kaynak Lisesi

T�rk�edeki Yabanc� S�zc�kler

9/6/2007 �

Almanca

85

Arap�a
6463

Arnavut�a
1

Bulgarca
8

Ermenice
23

Fars�a
1374

Fince
2

Frans�zca
4974

�branice
9

�ngilizce
538

�spanyolca
36

�talyanca
632

Japonca
7

Korece
1

Latince
147

Macarca
19

Mo�olca
13

Norve�
2

Portekizce
4

Rumca
14

Rus�a
40

Slavca
24

So�dca
1

Yunanca
399

“Su Kasidesi”

3/6/2007 �

Orijinal Metin - A��klama

Sa�ma ey g�z e�kden g�nl�mdeki odlara su

Kim bu denl� dutu�an odlara k�lmaz ��re su

Ey g�z! G�nl�mdeki i�imdeki ate�lere g�z ya��mdan su sa�ma ki, bu kadar �ok tutu�an ate�lere su fayda vermez.

�b-g�ndur g�nbed-i devv�r rengi bilmezem

Y� muh�t olm�� g�z�mden g�nbed-i devv�ra su

�u d�nen g�k kubbenin rengi su rengi midir; yoksa g�z�mden akan sular, g�z ya�lar� m� �u d�nen g�k kubbeyi kaplam��t�r, bilemem..

Zevk-� t��undan aceb yoh olsa g�nl�m ��k ��k

Kim m�r�r ilen b�ra�ur rahneler d�v�ra su

Senin k�l�ca benzeyen keskin bak��lar�n�n zevkinden benim g�nl�m par�a par�a olsa buna �a��lmaz. Nitekim akarsu da zamanla duvarda, yarlarda yar�klar meydana getirir.

Vehm ilen s�yler dil-i mecr�h peyk�nun s�zin

�htiy�t ilen i�er her kimde olsa yara su

Yaras� olan�n suyu ihtiyatla i�mesi gibi, benim yaral� g�nl�m de senin ok temrenine, ok ucuna benzeyen kirpiklerinin s�z�n� korka korka s�yler.

Suya virs�n b��-b�n g�l-z�r� zahmet �ekmes�n

Bir g�l a��lmaz y�z�n tek virse min g�l-z�ra su

Bah��van g�l bah�esini sele versin su ile mahvetsin, bo�una yorulmas�n; ��nk� bin g�l bah�esine su verse de senin y�z�n gibi bir g�l a��lmaz.

Oh�adabilmez gub�r�n� muharrir hattuna

H�me tek bahmahdan inse g�zlerine kara su

Hattat�n beyaz k��da bakmaktan, kalem gibi, g�zlerine kara su inse k�r olsa, k�r oluncaya kadar u�ra�sa yine de gub�r� yaz�s�n�, senin y�z�ndeki t�ylere benzetemez.

�r�zun y�d�yla nem-n�k olsa m�jg�num n’ola

Zayi olmaz g�l temenn�s�yla virmek h�ra su

Senin yana��n�n an�lmas� sebebiyle kirpiklerim �slansa ne olur, buna �a��l�r m�? Zira g�l elde etmek dile�i ile dikene verilen su bo�a gitmez.

Gam g�ni itme dil-i b�m�rdan t�gun dir��

Hayrdur virmek karanu gicede b�m�ra su

Gaml� g�n�mde hasta g�nl�mden k�l�� gibi keskin olan bak��n� esirgeme; zira karanl�k gecede hastaya su vermek hay�rl� bir i�tir.

�ste peyk�n�n g�n�l hecrinde �evkum s�kin it

Susuzam bir kez bu sahr�da men�m-��n ara su

G�n�l! Onun ok temrenine benzeyen kirpiklerini iste ve onun ayr�l��nda duydu�um hararetimi yat��t�r, s�nd�r. Susuzum bu defa da benim i�in su ara.

Men leb�n m��t�k�yam z�hh�d kevser t�libi

Nitekim meste mey i�mek ho� gel�r h��-y�ra su

Nas�l sarho�a �arap i�mek, akl� ba��nda olana da su i�mek ho� geliyorsa, ben senin duda��n� �zl�yorum, sofular da kevser istiyorlar.

Ravza-i k�yuna her dem durmayup eyler g�z�r

��k olm�� galib� ol serv-i ho�-reft�ra su

Su, her zaman senin Cennet mis�li mahallenin bah�esine do�ru akar. Galiba o ho� y�r�y��l�, ho� sal�n��l�; serviyi and�ran sevgiliye a��k olmu�.

Su yol�n ol k�ydan topra� olup dutsam gerek

��n rak�b�md�r dah� ol k�ya koyman vara su

Topraktan bir set olup su yolunu o mahalleden kesmeliyim, ��nk� su benim rakibimdir, onu o yere b�rakamam.

Dest-b�s� �rz�s�yla ger �lsem dostlar

K�ze eylen topra�um sunun anunla y�ra su

Dostlar�m! �ayet onun elini �pme arzusuyla �l�rsem, �ld�kten sonra topra��m� testi yap�n ve onunla sevgiliye su sunun.

Serv ser-ke�l�k k�lur kumr� niy�z�ndan meger

D�menin duta aya��na d��e yalvara su

Servi kumrunun yalvarmas�ndan dolay� dikba�l�l�k ediyor. Onu ancak suyun ete�ini tutup aya��na d��mesi yalvar�p arac� olmas� bu dikba�l�l��ndan kurtarabilir.

��mek ister b�lb�l�n kan�n meger bir reng ile

G�l buda��nun miz�c�na gire kurtara su

G�l fidan� bir hile ile me�hur g�l ve b�lb�l efsanesindeki gibi yine b�lb�l�n kan�n� i�mek istiyor; bunu engelleyebilmek i�in suyun g�l dallar�n�n damarlar�na girerek g�l a�ac�n�n mizac�n� de�i�tirmesi gerekir.

T�ynet-i p�kini r��en k�lm�� ehl-i �leme

�ktid� k�lm�� t�r�k-i Ahmed-i Muht�r’a su

Su Hz. Muhammed’in s.a.v yoluna uymu� ve bu h�li ile d�nya halk�na temiz yarat�l��n� a��k�a g�stermi�tir.

Seyyid-i nev-i be�er dery�-� d�rr-i �st�f�

Kim sep�pd�r muciz�t� �te�-i e�r�ra su

�nsanlar�n efendisi, se�me inci denizi olan Hz. Muhammed’in s.a.v mucizeleri k�t�lerin ate�ine su serpmi�tir.

K�lma� i��n t�ze g�l-z�r� n�b�vvet revnak�n

Mu’cizinden eylemi� izh�r seng-i h�ra su

Kat� ta�, Peygamberlik g�l bah�esinin parlakl��n� tazelemek i�in ve onun mucizesinden dolay� su meydana ��karm��t�r.

Mu’cizi bir bahr-� b�-p�y�n imi� �lemde kim

Yetmi� andan min min �te�-h�ne-i k�ffara su

Hz. Peygamberimiz’in m�cizeleri d�nyada u�suz bucaks�z bir deniz gibi imi� ki, ondan o mucizelerden, ate�e tapan k�firlerin binlerce m�bedine su ula�m�� ve onlar� s�nd�rm��t�r.

Hayret ilen barma��n di�ler kim itse istim�

Barma��ndan vird�gin �iddet g�n� Ens�r’a su

Mihnet g�n� Ens�r’a parma��ndan su verdi�ini bir mucize olarak parma��ndan su ak�tt��n� kim i�itse hayret ile �a�a kalarak parma��n� �s�r�r.

Dost� ger zehr-i m�r i�se olur �b-� hay�t

Hasm� su i�se d�ner elbette zehr-i m�ra su

Dostu y�lan zehri i�se bu zehir onun dostu i�in �b-� hayat olur. Aksine d��man� da su i�se o su, d��man�na elbette y�lan zehrine d�ner.

Eylemi� her katreden min bahr-� rahmet mevc-h�z

El sunup urga� vuz� i��n g�l-i ruhs�ra su

Abdest almak i�in el uzat�p g�l gibi olan yanaklar�na su vurunca s��rayan her bir su damlas�ndan binlerce rahmet denizi dalgalanm��t�r.

H�k-i p�yine yetem dir �mrlerd�r muttas�l

Ba��n� da�dan da�a urup gezer �v�re su

Su aya��n�n topra��na ula�ay�m diye ba��n� ta�tan ta�a vurarak �m�rler boyu, durmaks�z�n ba��bo� gezer.

Zerre zerre h�k-i derg�h�na ister sala n�r

D�nmez ol derg�hdan ger olsa p�re p�re su

Su, onun e�i�inin topra��na zerrecikler halinde ��k salmak oray� ayd�nlatmak ister. E�er par�a par�a da olsa o e�ikten d�nmez.

Zikr-i na’t�n virdini derm�n bil�r ehl-i hat�

Eyle kim def-i hum�r i��n i�er mey-h�ra su

Sarho�lar i�kiden sonra gelen bat adrys�n� gidermek i�in nas�l su i�erlerse, g�nahk�rlar da senin na’t�n�n zikrini dillerinde tekrarlamay� dertlerine derman bilirler.

Y� Hab�ballah y� Hayre’l be�er m��takunam

Eyle kim leb-te�neler yanup diler hemv�ra su

Ey Allah'�n sevgilisi! Ey insanlar�n en hay�rl�s�! Susam��lar�n susuzluktan duda�� kurumu�lar�n yan�p d�im� su diledikleri gibi ben de seni �zl�yorum.

Sensen ol bahr-� ker�met kim �eb-i Mi'r�c’da

�ebnem-i feyz�n yet�rmi� s�bit � seyy�ra su

Sen o ker�met denizisin ki mi'r�c gecesinde feyzinin �iyleri sabit y�ld�zlara ve gezegenlere su ula�t�rm��.

�e�me-i hur��dden her dem z�l�l-i feyz iner

H�cet olsa merkad�n tecd�d iden mim�ra su

Kabrini yenileyen tamir eden mimara su laz�m olsa, g�ne� �e�mesinden her an bol bol saf, tatl� ve g�zel su iner.

T�rk ve D�nya Edebiyat�nda �lkler

10/10/2006 �

Edebiyat�m�zda noktalama i�aretini, ilk kez �inasi '�air Evlenmesi'nde kullanm��t�r.
Edebiyat�m�zda ilk �eviri roman, Kamil Pa�a'n�n yapt�� Telemak't�r.
Edebiyat�m�zda ilk roman,Taa��uk-u Talat-� Fitnat't�r.
Edebiyat�m�zda ilk k�y roman�,Nabizade Naz�m'�n "Karabibik"adl� eseridir.
Edebiyat�m�zdaki ilk realist romanc� Recaizade Mahmut Ekrem'dir.
Edebiyat�m�zdaki ilk realist roman Araba Sevdas�'d�r yazar� Recaizade Mahmut Ekrem'dir.
Edebiyat�m�zda ilk edebi roman,Nam�k Kemal'in "�ntibah"adl� eseridir.
Edebiyat�m�zda ilk psikolojik roman,Eyl�l'd�r(Mehmet Rauf)
Edebiyat�m�zda ilk tarihi roman,Nam�k Kemal'in "Cezmi"adl� eseridir.
Edebiyat�m�zda ilk kad�n romanc� Fatma Aliye'dir.
Edebiyat�m�zda ilk makaleyi �inasi yazm��t�r.(Terc�man-� Ahval Mukaddimesi)
�lk tiyatro �inasi'nin �air Evlenmesi'dir.
Edebiyat�m�zdaki ilk pastoral �iir A.Hamit Tarhan'�n Sahra adl� �iiridir.
Edebiyat�m�zdaki ilk psikolojik roman denemesi Nabizade Naz�m'�n Zehra adl� eseridir.
Edebiyat�m�zda �o�uklar �zerine yaz�lm�� ilk eserler Nabi'nin Hayriye'si ve S�mb�lzade Vehbi'nin L�tfiye'sidir.
Edebiyat�m�zdaki ilk ele�tirmen Nam�k Kemal'dir.
�lk �o�uk yay�n�m�z ise Eftal ve M�meyyizdir.(1869)
T�rk Edebiyat�'nda bilinen ilk �ocuk gazetesi �ocuklar ��in M�meyyiz'dir.
A��k Veysel ilk olarak A.Kutsi Tecer taraf�ndan T�rk halk�na tan�t�lm��t�r.
Hazine-i Evrak ilk edebiyat dergimizdir.
T�rk Edebiyat�'nda i� monolok tarz� yaz�lm�� ilk roman Bir D��n Gecesi'dir.(A.A�ao�lu)
T�rk Edebiyat�'nda yay�nlanm�� ilk �yk� kitab� Emin Nihat Tarlan'�n M�sameratname'dir.(1872)
T�rk Edebiyat�'nda mensur �iir yaz�m� ilk defa Halit Ziya ile ba�lar.
T�rk Edebiyat�'nda post-modern tarzda eser veren ilk yazar�m�z O�uz Atay'd�r.(Tutunamayanlar)
T�rk Edebiyat�'nda bat�dan yap�lan ilk fabl �evirisi �inasi taraf�ndan yap�lm��t�r.
T�rk Edebiyat�'nda yaz�ya ge�irilen ilk masallar Billur K��k Masallar�'d�r.
T�rk masallar� ilk defa yurt d��nda 16.Lui d�neminde Fransa'da yay�nlanm��t�r.
T�rk masallar�n� ilk defa derleyen �.Kuno� adl� Macar bilim adam�d�r.
Divan Edebiyat�'n�n ilk �airi Hoca Dehhani, son �airi ise �eyh Galip'dir.
�lk yerli �izgi roman, T�rk Kahraman� K�ro�lu'dur.(1953)
�lkemizde ilk �ocuk �izgi roman t�r� Kara Maske'dir.(1943)
D�nyada ilk �zg�n �izgi roman New Fund'dur.(1935)
D�nyada ilk �zg�n �izgi macera hikayesi Dick Tracy'dir.(Chester Gould)
D�nyada ilk kez resimle yaz�y� birle�tiren,konu�ma balonlar� haz�rlayan ressam William Hogarth't�r.(1697-1908)
Beyanname ile yay�n hayat�na giren ilk edebiyat toplulu�u Fecr-i Ati'dir.
Cumhuriyet sonras� ilk beyanname yay�nlayan edebi topluluk Yedi Me�aleciler'dir.
Yahya Kemal b�t�n �iirlerini aruzla yazm��t�r ,yaln�z Ok �iiri hece vezni ile yazm��t�r.
Kutatgu Bilik ilk T�rk d�nyas� ansiklopedisisidir.
�lk yerli �izgi roman T�rk Kahraman� K�ro�lu'dur.
�lkemizdeki ilk �ocuk �izgi roman t�r� Kara Maske'dir.
Bat�l� tekni�e uygun ilk ilk roman A�k-� Memnu'dur.
Aruzla yaz�lan ilk manzum tiyatro eseri E�ber'dir.(A.Hamit Tarhan )
Heceyle yaz�lan ilk manzum tiyatro eseri Binnaz'd�r.(Y.Ziya Orta�)
�lk bibliyo�rafya Ke�fiz-Z�nun'dur.(K.�elebi)
�lk hat�ra kitab� Bab�rname'dir.(Bab�r�ah)
�lk hamse yazar� Ali �ir Nevai'dir.
Edebiyat�m�zdaki ilk antoloji Harabat't�r.(Z.Pa�a)
Edebiyat�m�zdaki ilk atas�zleri kitab� Durub-� Emsal-i Osmaniye'dir.(�inasi)
�lk mizah dergisi Diyojen'dir.(Teodor Kasap)
Edebiyat�m�zdaki ilk hikaya kitab� Letafet-i Rivayet'tir.(A.Mithat)
Bas�lan ilk k��k hikaye kitab� K��k �eyler'dir.(S.Sezai,ilk ger�ek�i hikaye)
Edebiyat�m�zdaki ilk f�kra yazar� Ahmet Rasim'dir.
Bilinen ilk T�rk yazar� Yollug Tigin'dir.
�lk siyasetname eseri Kutadgu Bilig'tir.
�lk mensur �iir yazar� R.Mahmut Ekrem'dir.
�lk s�zl�k kitab�m�z Divan-i L�gatit T�rk't�r.(K.Mahmut)
�lk sosyolog Ziya G�kalp'tir.
�lk edebi tart��ma Ziya Pa�a ile Nam�k Kemal aras�nda olmu�tur.
�lkemizdeki ilk m�sl�man kad�n tiyatrocu Afife Jale'dir.
Edebiyat�m�zdaki ilk �a�da� roman Mai ve Siyah't�r.(Halit Ziya)
D�nyada bilinen en eski destan G�lgam��'t�r.
D�nyadaki ilk kad�n romanc� Afraben'dir(Afrahat)
D�nya edebiyat�ndaki ilk realist roman Madama Bovary'dir.
T�rk Edebiyat�'ndaki ilk deneme yazar� Nurullah Ata�'t�r.
�lk tezkiremiz Mecalis'�n Nefais'tir.(A.�ir Nevai'dir)
�lk mizah gazetemiz Diyojen'dir.(N.Kemal)
�lk matbaada bas�lan ilk kitab�m�z Vankulu L�gati'dir.
T�rkler'in kulland�� ilk alfabe G�kt�rk Alfabesi'dir.
�lk edebi topluluk Servet-i F�nun'dur.
�lk divan sahibi sanat��m�z Yunus Emre'dir.
T�rk �iirinin en eski lirik �iir �rne�i Apr�n �ar Tigin'dir.
Nobel edebiyat �d�l�n� il kez �svi�re kazand�.
T�rk�e'nin ilk gramer kitab�n� Baskakov yazm��t�r.
Ayd�nlar aras�nda heceyi ilk kez deneyen sanat�� M.Emin Yurdakul'dur.
�iirde ilk defa T�rk kelimesini kullanan sanat��m�z M.Emin Yurdakul'dur.
Serbest m�stezat� aruzla deneyen ilk �airimiz Tevfik Fikret'tir.
�iirde noktalam i�aretini ilk kez kullanan Servet-i F�nun sanat��s� Tevfik Fikret'tir.
Divan Edebiyat�'n�n Sebk-i Hindi tarz�n� ilk temsilcisi Naili'dir.
Edebiyat�m�zda serbest vezni ilk kez Naz�m Hikmet kullanm��t�r.(1929)
Edebiyat�m�zda anjabman� ilk kez Tevfik Fikret kullanm��t�r.
�lk T�rk�e gazete 1831'de kurulan Takvim-i Vaka'd�r.
�lk T�rk�e �zel gazete 1860'da kurulan Terc�man-� Ahval'd�r.
�lk Nobel Edebiyat �d�l� alan ilk M�sl�man yazar Necip Mahfuz'dur.(Kayra)
D�nyada bilinen en uzun destan K�rg�zlar'�n Manas Destan�'d�r.
En uzun �m�rl� edbiyet dergimiz 1933 y�l�nda ��kmaya ba�layan Varl�k Dergisi'dir.
T�rkiye'de l�gat s�zl�k hakk�nda yaz�lan ilk l�gat Bir L�gt Bulamad�m'd�r.(M.Do�an)
Amerikan K�z Koleji'nde okuyan ilk T�rk Halide Edip Ad�var'd�r.
Hayat hikayesini �ngilizce yazan ilk yazar�m�z Halide Edip Ad�var'd�r.
Milli M�cadele'de bulunan ilk kad�nlar�m�zdan biri Halide Edip Ad�var'd�r.
T�rkiye'de kurulan ilk kad�n derne�i kurucular�ndan biri Halide Edip Ad�var'd�r.
Atat�rk'e muhalefet olan ilk kad�nlar�m�zdan biri Halide Edip Ad�var'd�r.
S�rg�ne g�nderilen ilk kad�nlar�m�zdan biri Halide Edip Ad�var'd�r.

_______tmucuk___________

“Dost bi-vefa, felek bi-rahm, devran bi-sukun;
Dert �ok, derman yok, d��man kavi, talih zebun”

Edebi T�rler Hakk�nda K�sa Bilgiler

9/10/2006 �

-Edebi T�rler-

YAZI T�RLER�

Roman

Olmu� veya olmas� muhtemel olaylar�n anlat�ld�� uzun yaz�lard�r. �lk �rneklerini 15.y.y. da Frans�z yazar Rabelais vermi�tir. Ancak as�l niteliklerini Romantizm ve Realizm ak�mlar� d�neminde kazanm��t�r.

Roman belli bir olay etraf�nda geli�ir ve olaylar ayr�nt�lar�yla anlat�l�r. �o�u zaman �ah�s kadrosu geni�tir. Ki�iler ayr�nt�l� olarak tan�t�l�r. �evrenin tan�t�m�na �zen g�sterilir.

Temsil etti�i ak�ma g�re romantik roman, nat�ralist roman, realist roman; konusuna g�re a�k roman�, toplumsal roman, polisiye roman, macera roman� gibi isimler al�r.

T�rk edebiyat�nda Tanzimat’tan sonra g�r�l�r. �lk �rne�i �emseddin Sami’nin Taa��uk-� Talat ve F�tnat adl� roman�d�r. Bat� roman� �l��s�nde en ba�ar�l� roman� Halit Ziya U�akl�gil yazm��t�r. Nam�k Kemal, Mehmet Rauf, Re�at Nuri, Yakup Kadri, Peyami Safa di�er �nl� romanc�lar�m�zd�r.

Hikaye

Anlat�m� bak�m�ndan romana benzeyen, ancak romandan daha k�sa yaz� t�r�d�r.

Hik�yede olaylar genellikle y�zeyseldir. Ki�iler �o�u zaman hayatlar�n�n belli bir �n� i�inde anlat�l�r. Genellikle ki�ilerin tek y�n� �zerinde ( �al��kanl�k, titizlik, korkakl�k vs. ) durulur. Bu da romanda ayn� d�nemlerde olu�maya ba�lam�� ve �zellikle Realizm d�neminde �nemli bir t�r haline gelmi�tir.

�ki t�r hik�ye g�r�l�r. Bunlar klasik hik�ye ve modern hik�yedir.

Mauppasant tarz� da denilen kilasik hik�ye yukar�da anlatt��m�z �zelli�e uyar.

�ehov tarz� denen modern hik�yede ise belli bir ki�i olmad�� gibi belli olaylar da �o�u kez yoktur. Yazar�n kendiyle sohbet ediyormu� gibi bir anlat�m� vard�r; �o�u kez birinci ki�inin a�z�ndan anlat�ld�� olur.

T�rk edebiyat�nda yine Tanzimat’la g�r�lmeye ba�lanan hik�ye t�r�nde Halit Ziya, �mer Seyfettin, Memduh �evket, Sait Faik �nemli eserler vermi�lerdir.

Masal

Halk dilinde anlat�larak olu�an s�zl� edebiyat �r�n�d�r. Bir yazar taraf�ndan sonradan yaz�ya ge�irilmi�tir.

Masallarda olaylar tamamen hayal �r�n�d�r. Yer ve zaman belli de�ildir. Kahramanlar insan �st� �zellikler g�sterir. �yiler hep iyi, k�t�ler hep k�t�d�r. �yiler �d�llendirilir, k�t�ler cezaland�r�l�r. Masallarda e�iticilik esast�r. �o�u kez evrensel konular i�lenir. D�nya edebiyat�nda Kelile ve Dimne, Binbir Gece Masallar� �nl�d�r. T�rk edebiyat�nda Kelo�lan en tan�nm�� masal kahraman�d�r. Eflatun Cem G�ney masallar�m�z derlemi� ve bir kitap halinde yay�mlam��t�r.

F�kra

Yazar�n g�ndelik olaylar� �zel bir g�r��le, g�zel bir �slupla, hi� kan�tlama gere�i duymadan yazd�� k�sa g�n�birlik yaz�lard�r. Bu t�r yaz�lar� n�kteli hik�yecikler bi�imindeki Nasrettin Hoca f�kralar�yla kar��t�rmayal�m.

F�kra, bir gazete yaz� t�r�d�r. Gazetenin belli bir k��esinde genel bir ba�l�kla yaz�lan f�kralarda mesele k�saca incelenir ve mutlaka bir sonuca var�l�r. Daha �ok alayl� bir dille, bazen ele�tiri bazen sohbet tarz�nda yaz�l�r. Okuyucuyla sohbet ediyormu� gibi bir hava h�kimdir yaz�larda.

Edebiyat�m�zda �zellikle Ahmet Rasim f�kralar�yla tan�n�r. Daha sonra Ahmet Ha�im, Refik Halit, Peyami Safa say�labilir.

Deneme

Yazar�n herhangi bir konudaki g�r��lerini, kesin kurallara varmadan, kan�tlamaya kalkmadan, okuyucuyu inanmaya zorlamadan anlatt�� yaz� t�r�d�r.

Deneme yazar� g�r��lerini aktar�rken samimi bir dil kullan�r. Kendi diliyle konu�uyormu� gibi bir hava i�indedir.

Deneme her konuda yaz�labilir. Ancak daha �ok tercih edilen konu her devrin, her ulusun insan� ilgilendiren, kal�c�, evrensel konulard�r. Ele al�nan konu �o�u zaman derinle�tirilerek anlat�l�r.

Denemenin �zelli�ini Nurullah Ata�’�n �u s�zleriyle �zetleyebiliriz:

“ Deneme, ben’in �lkesidir. ‘Ben’ demekten �ekinen, her g�rg�s�ne, her g�revine ister istemez bir par�a katt��n� kabul etmeyen ki�i denemecili�e �zenmesin.”

Denemenin ilk �rneklerini Frans�z yazar Montaigne vermi�tir. Daha sonra �ngiliz yazar Bacon t�r� geli�tirmi�tir.

Edebiyat�m�zda Cumhuriyetten sonra g�r�lmeye ba�lanan bu t�rde Nurullah Ata�, Suut Kemal Yetkin, Sebahattin Ey�bo�lu, Ahmet Ha�im g�zel �rnekler vermi�lerdir.

Makale

Yazar�n herhangi bir konudaki g�r��lerini, belli kan�tlar, belgeler, inand�r�c� veriler kullanarak kan�tlamaya �al��t�� ve b�ylece okuyucuyu bilgilendirmeyi ama�lad�� yaz� t�r�d�r. Makalede temel unsur d��ncedir.

Makale, gazete ile birlikte ortaya ��km�� bir gazete yaz� t�r�d�r. Bizde de ilk �zel gazete olan Terc�man - � Ahval gazetesinin ��kmas�yla g�r�l�r. �lk makale de ayn� gazetede �inasi taraf�ndan yaz�lm��t�r.

Makalede ama� bilgi aktarmak ya da g�r��lerine okuyucuyu inand�rmak oldu�undan a��k, anla��l�r, ciddi bir dil kullan�l�r. Se�ilen konuya g�re uzun da olabilir k�sa da.

Makale her konuda yaz�labilir. Bu konu g�nl�k olabilece�i gibi, felsefi, bilimsel, sanatsal da olabilir. Ama edebi makale elbette sanatla ilgili olan�d�r.

Edebiyat�m�zda Tanzimat d�neminden beri g�r�len makale t�r�nde Nam�k Kemal, H�seyin Cahit, Ziya G�kalp, Peyami Safa, Falih R�fk� Atay, Halit Fahri Ozansoy, Ya�ar Nabi �nl� birka� isimdir.

Ele�tri

Bir sanat��n�n, bir sanat eserinin iyi ve k�t� yanlar�n� ortaya koyarak onun ger�ek de�erini belirleyen yaz�lard�r. Ele�tiri yazar� – yani ele�tirmen – eser hakk�nda okuyucuyu bilgilendirir; hem eserin yazar�na hem okura yol g�sterir.

�ki t�r ele�tiri vard�r: �zlenimsel ele�tiri ve nesnel ele�tiri.

�zlenimsel ele�tiri, Anatole France’in ilkelerini belirledi�i ve ele�tirmenin bir eseri kendi zevk �l��lerini g�z �n�ne alarak inceledi�i ele�tiri t�r�d�r. Bu t�r ele�tirilerde �znel yarg�lar �ok olaca��ndan g�n�m�zde bu t�r pek ra�bet g�rmez.

Nesnel ele�tiride ise her eserin de�erlendirilmesinde kullan�labilecek belli �l��tler vard�r. Ele�tirmen m�mk�n oldu�unca ki�isel yarg�larda bulunmaktan ka��n�r. Bilimsel ara�t�rmalardan yararlanarak, eseri ister be�ensin ister be�enmesin, tarafs�z bir g�zle onun de�erini ortaya koyar.

Avrupa’da Boielau, Saint Beuve, Taine, France ele�tirileriyle tan�n�r.

Edebiyat�m�zda H�seyin Cahit, Cenap �ehabettin, Ali Canip, Yakup Kadri, Nurullah Ata�, Mehmet Kaplan, Cemil Meri�, ele�tiri alan�nda yaz�lar yazan �nl� birka� isimdir.

Gezi Yaz�s�

Gezilip g�r�len yerler hakk�nda yaz�lan yaz�lard�r. Ki�i gezi esnas�nda bir�ok yer g�r�r, bir�ok insanla tan��r; bunlar� haf�zada tutmak g�� olaca��ndan gezi esnes�nda not al�n�r ve gezi yaz�lar�nda bunlar hik�ye edilir.

Gezi yaz�s�nda yazar daima gezdi�i yerleri anlatmal�, uydurma, yanl�� bilgiler vermemelidir. G�rd�klerini okuyucunun daha iyi alg�lamas� i�in, kar��la�t�rma yapar. Okur sanki o yerleri yazarla birlikte gezer gibi olur.

Eski edebiyat�m�zda gezi yaz�s�na seyahatname denir. Bu alanda Evliya �elebi’nin Seyahatnamesi �nl�d�r. Ancak as�l gezi yaz�lar� Avrupa’ya a��lma d�neminde g�r�lmeye ba�lanm��, gidilen Avrupa �ehirleri ile ilgili yaz�lar yaz�lm��t�r. Nam�k Kemal, Ziya Pa�a bunlar�n ba��nda gelir.

Gezi yaz�lar�n� kitapla�t�ran yazarlar�m�z da vard�r. Ahmet Mithat Efendi, Avrupa’da Bir Cevelan; Cenap �ahabettin Hac Yolunda, Avrupa Mektuplar�; Ahmet Ha�im, Frankfurt Seyahatnamesi; Re�at Nuri, Anadolu Notlar�; Falih R�fk�, Deniz A��r�, Zeytin Da��, Taymis K�y�lar� bunlardan baz�lar�d�r.

An�

Bir yazar�n kendisinin ya�ad�� ya da tan�k oldu�u olaylar� sanat de�eri ta��yan bir �slupla anlatt�� yaz�lard�r. Yazar�n kendini okuar a�t�� bir t�r oldu�unda i�tendir ve bu y�n�yle �ok tutulur. An�lar belli bir d�nemin yorumland�� yaz�lar oldu�undan tarihi bir belge �zelli�i g�sterir. Ancak bu bilimsel olamaz; ��nk� yazar�n olaylara ki�isel bak�� s�z konusudur.

�slup y�n�yle gezi yaz�s�na benzerse de, yazar�n d�� d�nyadan �ok kendinden s�z etmesi an�y� belli eder. Zaten eski edebiyat�m�zda an�, gezi yaz�s� hatta tarih i� i�edir.

�zellikle Tanzimat’la ba�layan an� t�r�ndeki yaz�lar Cumhuriyet d�neminde �nemli bir t�r olmu�tur. An�lar�n� kitapla�t�ran yazarlar�m�zda vard�r. Nam�k Kemal, Magosa Mektuplar�; Ziya Pa�a, Defter – i Amal, Ahmet Rasim, �ehir Mektuplar�; Halit Ziya, K�rk y�l, Saray ve �tesi; H�seyin Cahit, Edebi Hat�ralar; Falih R�fk�, �ankaya adl� eserlerinde an�lar�n� anlatm��lard�r.

Biyografi

Bir ki�inin hayat�n�n anlat�ld�� yaz�lard�r. Bunlarda ama� o ki�iyi t�m y�nleriyle ( hayat�, eseri, ki�ili�i, g�r��leri vs.) tan�tmakt�r. Biyografi a��k, sade bir dille anlat�lan ki�inin devrini, �evresini dikkate alarak yaz�l�r. Divan edebiyat�nda �airleri anlatan bu t�r eserlere tezkire denirdi. T�rk edebiyat�nda bunun ilk �rne�ini Ali �ir Nevai vermi�tir.

Yazar e�er kendi hayat�n� anlatm��sa yaz�ya otobiyografi denir. �o�u zaman bunlarda sanat�� kendiyle beraber aile b�y�klerinden, �evreden, aile i�i durumlardan da s�z eder.

Otobiyografiler �slup y�n�yle an�ya benzer; ancak an� otobografi i�inde bir b�l�m say�labilir. Yani otobiyografi daha uzun bir d�nemi i�ine al�r.

Mektup

Genel anlamda ki�inin bir haberi, olay�, arzuyu bir ba�kas�na anlatt�� yaz�lard�r. �zel mektup, i� mektubu, edebi mektup t�rleri vard�r. Bunlar i�inde bizi edebi mektup ilgilendiriyor.

Bu t�r mektuplar a��k olarak bir gazetede ya da dergide yay�mlan�r. Yazar birine hitaben herhangi bir konudaki g�r��lerini, duygular�n� anlat�r. Ancak as�l amac� bunlar� herkese duyurmakt�r.

Mektup, Divan edebiyat�nda da kullan�lm��t�r. Fuzuli’nin “�ikayetname” adl� eseri bu t�rdendir. Tanzimat’tan sonra ise gazetelerde yay�mlanan bir�ok a��k mektup g�r�l�r.

Baz� yazarlar mektuplardan olu�an romanlar da yazm��lard�r. Halide Edip’in “Handan” roman� bunlardan biridir

Sohbet

Bir konunun fazla derinle�tirilmeden, biriyle konu�uyormu� gibi anlat�ld�� fikir yaz�lar�d�r. Sohbet yaz�lar�nda herkesi ilgilendirecek konular se�ilir. C�mleler �o�u zaman konu�madaki gibi devriktir. Yazar sorulu cevapl� c�mlelerle, konu�uyormu� hissi verir.

�slup olarak f�kraya benzerse da gazete yaz� t�r� olmas�, az s�zle �ok �ey anlatmay� ama�lamamas�, d��a d�n�k olmas� onu f�kradan ay�r�r.

Edebiyat�m�zda Ahmet Rasim, �evket Rado sohbet t�r�ne �zel bir �nem vermi�lerdir.

G�nl�k

Ne g�n yaz�ld��n� belirtmek i�in tarih at�lan, �o�u zaman her g�n�n sonunda o g�n olup bitenin, s�ca�� s�ca��na anlat�ld��, olaylarla ilgili yorumlar, de�erlendirmeler yap�ld�� yaz�lard�r. Her g�n yaz�ld�� i�in k�sa olan bu yaz�lar, yazar�n�n hayat�ndan izler verdi�inden i�ten ve sevecendir.

Oktay Akbal, Suat Kemal Yetkin, Seyit Kemal Karaalio�lu’nun g�nl�kleri kitap halinde yay�mlanm��t�r.

��R T�RLER�

Lirik �iir

A�k, ayr�l�k, hasret, �zlem konular�n� i�leyen duygusal �iirlerdir. Okurun duygular�na, kalbine seslenir. Eskiden Yunanl�larda “lir” denen sazlarla s�ylendi�inden bu ad� alm��t�r. Tanzimat d�neminde de bir saz ad� olan “rebab” dan dolay� bu t�r �iirlere rebabi denmi�tir. Divan edebiyat�nda gazel, �ark�; Halk edebiyat�nda g�zelleme t�r�ndeki ko�ma, semai lirik �iire girer.

�RNEK:

Sak�n bir s�z s�yleme, y�z�me bakma sak�n

Sesini duyan olur, sana g�z koyan olur

Anmas�nlar ad�n� candan anan dudaklar

Annen bile ok�asa benim ba�r�m ta� olur

Epik �iir

Destans� �zellikler g�steren �iirlerdir. Kahramanl�k, sava�, yi�itlik konular� i�lenir. Okuyanda co�ku, yi�itlik duygusu, sava�ma arzusu uyand�r�r. Daha �ok, uzun olarak s�ylenir. Divan edebiyat�nda kasideler, Halk edebiyat�nda ko�aklama, destan, varsa�� t�rleri de epik �zellik g�sterir. Tarihimizde bir�ok �anl� zaferler ya�ad��m�zdan, epik �iir y�n�yle bir hayli zengin bir edebiyat�m�z vard�r.

�RNEK:

Bizdik o h�cumun b�t�n a�k�yla kanatl�

Bizdik o sabah ilk at�lan safta y�z atl�

U�tuk Moha� ufkunda g�r�nmek hevesiyle

Canland� o me�hur ova at ki�nemesiyle

Didaktik �iir

Bir d��nceyi, bir bilgiyi aktarmak amac�yla yaz�lan �iirlerdir. Bunlar okurun akl�na seslenir. Duygu y�n� az oldu�undan kuru bir anlat�m� vard�r. Kafiye ve �l��lerinden dolay� ak�lda kolay kald��ndan, bilgiler bu yolla verilir. Manzum hik�yeler, fabller hep didaktik �zellik g�sterir.

�RNEK:

Ayinesi i�tir ki�inin lafa bak�lmaz

�ahs�n g�r�n�r rutbe – i akl� eserinde

Pastoral �iir

Do�a �iirlerini, �obanlar�n do�adaki ya�ay��lar�n� anlatan �iirlerdir. Do�aya kar�� bir sevgi, bir imrenme s�z konusudur bunlarda. E�er �air do�a kar��s�ndaki duygulanmas�n� anlat�yorsa “idil”, bir �obanla kar��l�kl� konu�uyormu� gibi anlat�rsa “eglog” ad�n� al�r

�RNEK:

H�lyana kar��mas�n ne �ehir ne de �ar��

Yama�larda her ak�am batan g�ne�e kar��

U�an ku�lar� d��n, ge�en kervanlar� an

Madem ki kara baht�n ad�n� koydu �oban

Satirik �iir

Ele�tirici bir anlat�m� olan �iirlerdir. Bir ki�i, olay, durum, i�neleyici s�zlerle, alayl� ifadelerle ele�tirilir. Bunlarda didaktik �zellikler de g�r�ld��nden, didaktik �iir i�inde de incelenebilir. Ancak a��k bir ele�tiri oldu�undan ayr� bir s�n�fa al�nmas� daha do�ru olur. Bu t�r �iirlere Divan edebiyat�nda hiciv, Halk edebiyat�nda ta�lama, yeni edebiyat�m�zda ise yergi verilir.

�RNEK:

Benim bu gidi�e akl�m ermiyor

Fukara halini kimse sormuyor

Padi�ah sikkesi selam vermiyor

Kefensiz kalacak �l�m�z bizim

Dramatik �iir

Tiyatroda kullan�lan �iir t�r�d�r. Eski Yunan edebiyat�nda oyuncular�n sahnede s�yleyecekleri s�zler �iir haline getirilir ve onlara ezberletilirdi. Bu durum dram tiyatro t�r�n�n ( 19. yy. ) ��k��na kadar s�rer. Bundan sonra tiyatro metinleri d�z yaz�yla yaz�lmaya ba�lan�r.

Dramatik �iir harekete �evrilebilen �iir t�r�d�r. Ba�lang��ta trajedi ve komedi olmak �zere iki t�r olan bu �iir t�r� dram�n eklenmesiyle �� kere ��km��t�r.

Bizde dramatik �iir t�r�ne �rnek verilmemi�tir. ��nk� bizim Bat�ya a��ld��m�z d�nemde ( Tanzimat ) Bat�’da da bu t�r �iirler yaz�lm�yordu; nesir kullan�l�yordu tiyatroda. Bizim tiyatrocular�m�z da tiyatro eserlerini bundan dolay� nesirle yazm��lard�r. Ancak nadirde olsa naz�mla tiyatro yazan da olmu�tur. Abd�lhak Hamit Tarhan gibi...

tmucuk

T�rk Dil Kurumu �ncelemesi

9/10/2006 �

TAR�H�E

---------T�rk�enin bilim,teknik ve sanat kavramlar�n� kavramlar�n� kar��layacak bi�imde geli�tirilmesini ve �zle�tirilmesini ama�layan ,

t�zel ki�ili�e sahip bir kamu kurulu�u olan T�rk Dil Kurumu, Ankara’da 12 Temmuz 1932’de Mustafa Kemal’in �nc�l��de T�rk Dili Tetkik Cemiyeti ad� alt�nda kuruldu. Cemiyetin kurucular�, hepsi de milletvekili ve d�nemin tan�nm�� edebiyat��lar� olan Samih R�fat, Ru�en E�ref, Cel�l Sahir ve Yakup Kadri'dir. Kurumun ilk ba�kan� Samih R�fat't�r. T�rk Dili Tetkik Cemiyetinin amac� "T�rk dilinin �z g�zelli�ini ve zenginli�ini meydana ��karmak, onu yery�z� dilleri aras�nda de�erine yara��r y�ksekli�e eri�tirmek" olarak tespit edilmi�tir.26 Eyl�l 1932’de toplanan I. T�rk Dili Kurultay�’nda 26 Eyl�l’�n Dil Bayram� olarak kutlanmas� kabul edildi.T�rk Dili Tetkik Cemiyeti’nin ad� 1934’te toplanan II. T�rk Dili Kurultay�’nda T�rk Dili Ara�t�rma Kurumu, 1936’daki III. T�rk Dili Kurultay�’nda da T�rk Dil Kurumu olarak de�i�tirildi.

T�rk Dil Kurumu ba�lang��tan beri �al��malar�n� iki ana eksen �zerinde y�r�tm��t�r:

1. T�rk dili �zerinde ara�t�rmalar yapmak, yapt�rmak;

2. T�rk dilinin g�ncel sorunlar�yla ilgilenerek ��z�m yollar� bulmak.

Atat�rk'�n kendisi de T�rk dili �zerindeki yerli ve yabanc� ara�t�rmalar� bizzat inceleyerek, d�nemindeki bilginleri T�rk dili �zerinde ara�t�rmalar yapmaya y�nlendirmi�tir. Nitekim T�rk dilinin en eski an�tlar� olan G�kt�rk (Runik) yaz�l� metinlerin ilk iki cildi onun sa�l��nda yay�mlanm��; 1940'larda yay�n hayat�na ��kabilen D�van� L�gati't-T�rk, Kutadgu Bilig gibi eserler �zerinde de yine onun sa�l��nda �al��lmaya ba�lanm��t�r. Daha sonra bir�ok cilt h�linde ortaya ��kacak olan Tarama ve Derleme S�zl��'yle ilgili �al��malar da Atat�rk'�n sa�l��nda ba�lam��t�r. Tarama S�zl��, 13. y�zy�lda ba�layan Bat� T�rk�esinin eski eserlerinin taranmas�yla; Derleme S�zl��, Anadolu a��zlar�nda kullan�lan kelimelerin derlenmesiyle olu�turulmu� b�y�k s�zl�klerdir. �a�da� T�rk�enin grameri, s�zl��, iml�s� ve terimleriyle ilgili �al��malar da Atat�rk taraf�ndan ilgiyle izlenmi�tir.

Atat�rk, �l�m�nden k�sa bir s�re �nce yazd�� vasiyetname ile mal varl��n� T�rk Dil Kurumu ile T�rk Tarih Kurumuna b�rakm��t�r. Bu iki kurumun b�t�esi bug�n de Atat�rk'�n miras�ndan kar��lanmaktad�r. Bu miras bug�n T�rkiye'nin en b�y�k bankalar�ndan biri olan T�rkiye �� Bankas� sermayesinin %28,9'unu olu�turmaktad�r.

T�rk Dil Kurumunun yap�s�yla ilgili ilk �nemli de�i�iklik 1951 y�l�ndaki ola�an�st� kurultayda yap�lm��t�r. Atat�rk'�n sa�l��nda Mill� E�itim Bakan�n�n Kurum ba�kan� olmas�n� sa�layan t�z�k maddesi 1951'de de�i�tirilmi�; b�ylece Kurumun devletle ba�lant�s� kopar�lm��t�r. �kinci �nemli yap� de�i�ikli�i 1982-1983 y�llar�nda ger�ekle�tirilmi�tir. 1982'de kabul edilen ve �u anda da y�r�rl�kte olan Anayasa ile T�rk Dil Kurumu ve T�rk Tarih Kurumu, bir Anayasa kurulu�u olan Atat�rk K�lt�r, Dil ve Tarih Y�ksek Kurumu �at�s� alt�na al�nm��; b�ylece devletle olan ba�lar yeniden ve daha g��l� olarak kurulmu�tur. Atat�rk'�n 1936 y�l�nda T�rkiye B�y�k Millet Meclisini a�arken s�yledi�i "... Bu ulusal kurumlar�n az zaman i�inde, ulusal akademiler h�lini almas�n� temenni ederim." s�z� de dikkate al�narak her iki kurum da akademik bir yap�ya kavu�turulmu�tur. –

Bug�n T�rk Dil Kurumu, 20'si Y�ksek ��retim Kurumu; 20'si Atat�rk K�lt�r, Dil ve Tarih Y�ksek Kurumu Y�ksek Kurulu taraf�ndan se�ilen 40 as�l �yeye sahiptir. �yelerin b�y�k �o�unlu�u T�rk �niversitelerinde �al��an T�rkologlard�r. Ba�bakan�n �nerisiyle Cumhurba�kan�nca tayin edilen Kurum Ba�kan� ve 40 as�l �ye Bilim Kurulunu olu�turur. Kurumun bilimsel �al��malar� bu kurul taraf�ndan pl�nland�� gibi y�netim i�lerini �stlenen Y�r�tme Kurulu ile bilimsel �al��malar� y�r�ten Kol ve Komisyonlar�n �yeleri de bu kurul taraf�ndan se�ilir.

Edebiyat Kaynak Lisesi

T�rk�edeki Yabanc� S�zc�kler

9/6/2007 �

“Su Kasidesi”

3/6/2007 �

T�rk ve D�nya Edebiyat�nda �lkler

10/10/2006 �

Edebi T�rler Hakk�nda K�sa Bilgiler

9/10/2006 �

T�rk Dil Kurumu �ncelemesi

9/10/2006 �

Son Yaz�lar�m

Kategorilerim

Arkada�lar�m

Ba�lant�lar�m

Almanca	85
Arap�a	6463
Arnavut�a	1
Bulgarca	8
Ermenice	23
Fars�a	1374
Fince	2
Frans�zca	4974
�branice	9
�ngilizce	538
�spanyolca	36
�talyanca	632
Japonca	7
Korece	1
Latince	147
Macarca	19
Mo�olca	13
Norve�	2
Portekizce	4
Rumca	14
Rus�a	40
Slavca	24
So�dca	1
Yunanca	399